హదీథ్ పరిచయం – 2వ భాగం

 హదీథ్ రికార్డు (నమోదు) చేయటం యొక్క చరిత్ర: 

) ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) కాలంలో హదీథ్ లను రికార్డు (నమోదు) చేయటం 

ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) యొక్క కాలంలోనే హదీథ్ లను రికార్డుచేయటం మొదలైనది.

1. అబుహురైరా రదియల్లాహు అన్హు ఇలా తెలిపారు “ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం యొక్క సహచరులలో అబ్దుల్లాహ్ ఇబ్నె అమర్ రదియల్లాహు అన్హుమా తప్ప, నా కంటే ఎక్కువగా హదీథ్ లను ఉల్లేఖించిన వారెవరూ లేరు. ఆయన వ్రాసేవారు మరియు నేను వ్రాసేవాడిని కాదు.” బుఖారి హదీస్ 

2. అబ్దుల్లాహ్ ఇబ్నె అమర్ రదియల్లాహు అన్హుమా ఇలా తెలిపారు – ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం నుండి నాకు తెలిసిన ప్రతి విషయం కంఠస్థం చేయటం కొరకు నేను వ్రాస్తూ ఉండేవాడిని.కాని (మక్కాలోని ఒక తెగవారైన) ఖురైషులు  (వ్రాయకుండా) నన్ను ఆపి ఇలా చెప్పారు “నీవు ప్రతి విషయం వ్రాస్తున్నావు, ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం కూడా  మానవుడే, ఆయన కోపగించుకుంటారు మరియు ఉల్లాసంగా కూడా మాట్లాడతారు.”అప్పుడు నేను వ్రాయటం ఆపి, ఈ విషయాన్ని ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లంకు తెలియజేసాను, ఆయన తన చేతితో తన నోటివైపు చూపిస్తూ ఇలా సెలవిచ్చారు “వ్రాయి! నా ఆత్మ ఎవరి అధీనంలో ఉన్నదో, అతడి సాక్షిగా ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, దీని(తన నోటి)  నుండి నిజం(సత్యసందేశం) తప్ప ఇంకేమీ బయటికి రాదు.” [అబు దావుద్  & అహ్మద్.] 

3. అబు సయిద్ అల్ ఖుద్రి రదియల్లాహు అన్ హు ఇలా ఉల్లాఖిచారు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఇలా సెలవిచ్చారు “నేను చెప్పేది ఏదీ వ్రాయవద్దు ఒక్క ఖుర్ఆన్ తప్ప, ఖుర్ఆన్ మినహా ఎవరైనా ఏదైనా వ్రాసినట్లైతే దానిని తుడిచి వేయవలెను.” [ముస్లిం & అహ్మద్.]

మొదటి రెండు హదీథ్ (వ్రాయటానికి అనుమతివ్వబడినదని నిరూపించేవి)లు మరియు మూడో హదీథ్ (వ్రాయటం నిషేధింపబడినదని నిరూపించేది) పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ ఏకకాలంలో మూడూ నిజమైనవే ఎలా అవుతాయి?

తన సహాబాల(ప్రవక్త సహచరుల)కు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం హదీథ్ లను వ్రాయటానికి అనుమతిచ్చారా లేక నిషేధించారా అనే విషయాన్ని నిర్ణయించడానికి వీలుగా ముస్లిం పండితులు కొన్ని కారణాలను ఇలా ప్రకటించారు.

1. హదీథ్ లు మరియు దివ్యఖుర్ఆన్ సందేశాలు ఒకదానిలో ఒకటి కలసి పోయి తికమక పెట్టవచ్చనే కారణంగా హదీథ్ లు వ్రాయటాన్ని జనరల్ గా ప్రవక్త సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం నిషేధించి ఉండవచ్చును.

2. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం కు కరక్టుగా వ్రాయగలరనే నమ్మకమన్న కొందరు సహాబాల(ప్రవక్త సహచరుల)ను మాత్రమే హదీథ్ లను వ్రాయటానికి ప్రత్యేకంగా ఆజ్ఞాపించి ఉండవచ్చను.

3. దివ్య ఖుర్ఆన్ అవతవరణ ప్రారంభదశలో  హదీథ్ లు వ్రాయటాన్ని నిషేధించి ఉండవచ్చును మరియు దివ్య ఖుర్ఆన్ అవతరణ దాదాపుగా పరిపూర్తవుతున్న దశలో అంటే ఖుర్ఆన్ నమోదవటం పూర్తవుతున్న సమయంలో  హదీథ్ లు వ్రాయటానికి ఆజ్ఞాపించి ఉండవచ్చును. అప్పటికే ఎక్కవ మంది సహాబాల (ప్రవక్త సహచరుల)కు హదీథ్ మరియు ఖుర్ఆన్ వచనాలను ఎలా గుర్తించాలో స్పష్టంగా తెలిసిపోయి ఉంటుంది.

) ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి సల్లం జీవిత కాలంలో వ్రాయబడిన హదీథ్ వివరములు:

1. సత్యమైన పవిత్ర గ్రంథం – ఇది అబ్దుల్లాహ్ ఇబ్నె అమర్ రదియల్లాహు అన్హుమా వ్రాసినారు. వారు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహుఅలైహివసల్లం యొక్క అనేక హదీథ్ లను ఇందులో నమోదు చేసినారు. దీనిని తన మనమడైన ఉమర్ బిన్ షుయైబ్ కు అందజేశారు.

2. అలీ బిన్ అబితాలిబ్ (రదియల్లాహు అన్ హు) యొక్క లిఖిత పత్రం ఇస్లాంలో ఖైదీలను విడిపించే నియమాలు,  మానవ హత్యకు పరిహారంగా ఇవ్వవలసిన సొమ్ము యొక్క లెక్కలు మరియు శరీరావయవముల నష్ట పరిహారపు సొమ్ము యొక్క లెక్కలు కలిగిన ఒక చిన్న లిఖిత పత్రం.

3. సాద్ బిన్ ఉబాదా (రదియల్లాహు అన్హు) యొక్క లిఖిత పత్రం వాదోపవాదాల సమయంలో ప్రమాణం చేయటానికి మరియు సాక్ష్యమివ్వటానికి ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం అనుమతిచ్చారని సాద్ బిన్ ఉబాదా రదియల్లాహు అన్హు ఉల్లేఖన ఆధారంగా తిర్మిథి తెలిపినారు.

4. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహుఅలైహివసల్లం ఉత్తరాల రూపంలో వేర్వేరు ప్రదేశాలలోని తన ప్రజాసేవకులకు, ఉద్యోగులకు పంపిన పరిపాలనా వ్యవహారాల ఆజ్ఞలు మరియు దానికి సంబంధించిన ఇస్లాం యొక్క నియమ నిబంధనలు.

5. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం ఉత్తరాల రూపంలో చుట్టుప్రక్కల ఇతర మతాలకు చెందిన నాయకులకు, చక్రవర్తులకు పంపిన ఉత్తరాలు. వీటిలో ఇస్లాం గురించిన ఉపోద్ఘాతం మరియు ఇస్లాం స్వీకరించమనే ఆహ్వానం పంపబడినది.

6. ఇతర మతాల వారితో ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం యొక్క శాంతి ఒడంబడికలు, ప్రాధాన్యమున్న ఒప్పందాలు, పవిత్రమైన వాగ్దానాలు. ఉదాహరణకు యూదు మతస్థులతో మదీనా పట్టణంలో చేసుకున్న శాంతి ఒప్పందాలు.

7. జవాబుగా ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం తమ సహాబా (సహచరు)లకు పంపిన వ్యవహారాల నిర్వహణ మరియు ఇస్లాం ధార్మిక విషయాలు.

) ఋజుమార్గంలో నడిపబడిన ఖలీఫాల

(తొలి ఇస్లామీయ రాజ్యపాలకుల) కాలంలో హదీథ్ లను రికార్డు (నమోదు) చేయటం1 హజ్రీ శతాబ్దం 600-700AD

ఈ కాలంలో హదీథ్ లను వ్రాయటం కంటే ఎక్కువగా కంఠస్థం చేయటానికి ప్రాముఖ్యం ఇచ్చేవారు మరియు సహాబా (ప్రవక్త సహచరు)లు హదీథ్ ల గురించి తక్కువగా చర్చించేవారు. ఎందుకంటే  వారు దివ్య ఖుర్ఆన్ ను నమోదు చేసే పనికే పూర్తి సమయాన్ని కేటాయించేవారు. మొదటి ఖలీఫా అబుబకర్ సిద్ధీక్ రదియల్లాహు అన్హు కాలంలో ఇస్లామియ రాజ్యపు నలువైపుల జరిగిన పలు యుద్ధాలలో అనేక మంది ఖుర్ఆన్ ను కంఠస్థం చేసిన సహాబాలు మరణించటం వలన, మొట్టమొదటి పూర్తి ఖుర్ఆన్ లిఖితప్రతిని సాధ్యమైనంత త్వరగా తయారుచేయటానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడినది. ఆ కాలంలో హదీథ్ ల ద్వారా ప్రస్తావింపబడిన విషయాలను కొన్ని పద్ధతుల ద్వారా సహాబాలు మరియు ఖలీఫాలు అంగీకరించేవారు. 

1. ఏదైనా ఇస్లామీయ ధార్మిక విషయం దివ్యఖుర్ఆన్ లో కనబడనప్పుడు లేదా వివరంగా లేనప్పుడు హదీథ్ లలో వెతకడం.

ఉదాహరణ: గాబేష్ ఇబ్నె థుయైబ్ రదియల్లాహు అన్ హు ఇలా తెలిపారు – ఒక ముసలమ్మ ఖలీఫా అబూబకర్ సిద్ధీఖ్ రదియల్లాహు అన్ హు దగ్గరకు వచ్చి తనకు రావలసిన వారసత్వపు హక్కును ఇవ్వమని అడుగుతుంది. దివ్యఖుర్ఆన్ లో దానికి సంబంధించిన ఎటువంటి ఆదేశాలు కనబడలేదని మరియు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం నుండి కూడా ఎటువంటి ఆదేశాలు వినలేదని ఖలీఫా  జవాబిస్తారు. తర్వాత మిగిలిన సహాబాలను ఈ విషయం గురించి అడుగుతారు. అక్కడున్న వారిలో నుండి అల్ ముగీరా ఇబ్నె షోబా రదియల్లాహు అన్ హు  లేచి నిలబడి ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఆవిడకు 6వ వంతు ఇవ్వడం చూసానని సాక్ష్యమిస్తారు. అప్పుడు ఖలీఫా ఆ సహాబీతో ఆ సమయంలో ఇంకెవరైనాసాక్ష్యమున్నారా? అని అడుగుతారు. అక్కడున్న వారిలో నుండి ముహమ్మద్ ఇబ్నె సలామా రదియల్లాహు అన్ హు లేచి అల్ ముగీరా సాక్ష్యాన్ని ధృవీకరిస్తారు. అప్పుడు ఖలీఫా అబుబకర్ రదియల్లాహు అన్ హు ఆవిడకు ఇవ్వవలసిన 6వ భాగం ఇచ్చివేస్తారు. (అల్ థహాబీ-తథ్కిరత్ అల్ హఫ్ఫాజ్ p2)

2. దివ్య ఖుర్ఆన్ ద్వారా మరియు ఇస్లామీయ సిద్ధాంతాల ద్వారా హదీథ్ ల పై సమాలోచన చేయటం.

ఒకవేళ దివ్య ఖుర్ఆన్ ఆయత్ లకు గాని ఇస్లామీయ సిద్ధాంతాలకు గాని హదీథ్ వ్యతిరేకమౌతున్నట్లైతే, ఆ హదీథ్ ను తిరస్కరించి, తప్పుగా అన్వయించి ఉండవచ్చనే ఉద్దేశంతో దానిని ఆచరించకుండా వదిలివేయటం జరిగేది.

ఉదాహరణ: ఉమర్ బిన్ ఖత్తాబ్ మరియు వారి కుమారుడు అబ్దుల్లాహ్ బిన్ ఉమర్ రదియల్లాహు అన్హుమా ఒక హదీథ్ ను ఇలా ఉల్లేఖిస్తున్నట్లుగా ఆయేషా రదియల్లాహుఅన్హా విన్నారు-ప్రవక్త ముహమ్మద్సల్లల్లాహుఅలైహివసల్లం ఇలా సెలవిచ్చారు “బంధువులు శోకిస్తుండటం వలన చనిపోయినవారు శిక్షకు గురౌతారు” ఆవిడ ఇలా తెలిపారు – “అల్లాహ్ ఉమర్ పై దయ చూపుగాక, నేను అల్లాహ్ పై ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, చనిపోయిన వారి కోసం ఏడుస్తున్న బంధువుల కారణంగా అల్లాహ్ ఆ చనిపోయిన విశ్వాసులను శిక్షిస్తాడని ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఎప్పుడూ చెప్పలేదు. దీనికి సంబంధించి నేను విన్న సరైన హదీథ్ ఇలా ఉన్నది –  ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఇలా ప్రకటించి ఉన్నారు – చనిపోయిన వారి కోసం ఏడుస్తున్న బంధువుల కారణంగా ఆ చనిపోయిన అవిశ్వాసుల శిక్షను అల్లాహ్ పెంచుతాడు.” బుఖారి మరియు ముస్లిం. ముస్లిం హదీథ్ లో ఆయేషా రదియల్లాహుఅన్హా ఇంకా ఇలా చెప్పారని నమోదు చేయబడినది – హదీథ్ ఉల్లేఖనలో వచ్చిన తేడా అబద్ధం వలన కాదు, కాని వినటం లో జరిగిన పొరపాటు వలన అయివుంటుంది.

హదీథ్ లలో కపటం మరియు అబద్ధం కనిపించడం:

మూడవ ఖలీఫా ఉత్మాన్ బిన్ అఫ్ఫాన్ రదియల్లాహు అన్హు హత్య తర్వాత ముస్లింలలో భేదాభిప్రాయాలు మొదలై, పోట్లాటలు ప్రారంభమైనవి. స్వంత రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం మరియు తమ తమ అవసరాలను తీర్చుకోవటానికి కొంతమంది స్వార్థపరులు హదీథ్ ల పదాలను మార్చటం, అబద్ధపు హదీథ్ లను కల్పించటం ప్రారంభమైనది. ఈ పరిస్థితులలో నుండి వాస్తవమైన హదీథ్ లను కాపాడటానికి సహాబాలు (ప్రవక్త సహచరులు)కూడా గట్టిగా ప్రయత్నించటం మొదలుపెట్టారు. తమ ముందుకు వచ్చిన ప్రతి హదీథ్ యొక్క  సనన్(ఉల్లేఖకుల పరంపర) మరియు మతన్ (హదీథ్ లోని అసలు విషయం) లను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి, కపటమైన మరియు అబద్ధమైన హదీథ్ లను రద్దుచేసి, నిజమైన హదీథ్ లను సేకరించటం ప్రారంభించారు. ఈ అత్యంత బాధ్యతాకరమైన కార్యక్రమంలో అంటే హదీథ్ నిజానిజాలు పరీక్షించటం లో క్రింద పేర్కొనబడిన పద్ధతులను, నియమాలను  వారు అనుసరించారు.

1. హదీథ్ ను ఉల్లేఖించిన వారి గుణగణాల గురించి సహాబాలు ప్రశ్నించటం ప్రారంభమైనది. దీనికి పూర్వం ఉల్లేఖకులందరినీ నమ్మదగినవారుగా మరియు ప్రామాణికమైన వారుగా విశ్వసించేవారు.

2. సామాన్య ప్రజలు ఉల్లేఖకుల నుండి విన్న హదీథ్ లను వెంటనే స్వీకరించకుండా సావధానంగా పరిశీలించిన తర్వాతే విశ్వసించేటట్లుగా సహాబాలు ప్రోత్సహించారు. దైవభీతి, దైవభక్తి గల, సత్యవంతులుగా మరియు ప్రామాణికత గలవారుగా ప్రసిద్ధిచెందిన, నిష్ఠాపరులైన ఉల్లేఖకుల నుండి మాత్రమే హదీథ్ లను ప్రజలు స్వీకరించేటట్లుగా అన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకున్నారు. దీని ద్వారా జర్ మరియు తాదీల్ సైన్స్ అంటే ఉల్లేఖకులను  విశ్వసించటానికి అవసరమైన పరీక్షలు జరపే సైన్స్ (విజ్ఞానశాస్త్రం) ఉనికి లోనికి వచ్చినది. 

3. హదీథ్ యొక్క ప్రామాణికతను నిర్ధారించటానికి దూర దూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించటం – సహాబాలు ఒకరి నుండి విన్న హదీథ్ లోని నిజానిజాలు తెలుసుకోవటానికి, ఎన్ని కష్టాలెదురైనా సరే అదే హదీథ్  గురించి జ్ఞానం ఉన్న మరొకరి వద్దకు కూడా ప్రయాణించి, అందులోని ప్రామాణికతను పూర్తిగా పరీక్షించేవారు.

4. ఇంకా ఒకే హదీథ్ ను గనుక వేర్వేరు యోగ్యలైన ఉల్లేఖకర్తలు తెలిపి ఉన్నట్లైతే,  సహాబాలు వాటిని పోల్చిచూసుకునేవారు. పోలిక సరిపోతేనే ఆ హదీథ్ ను స్వీకరించేవారు. పోలిక సరిపోకపోతే తిరస్కరించేవారు.

కాబట్టి ఆ కాలంలో హదీథ్ లను రెండు రకాలుగా విభజించారు.

1. ప్రామాణికమైనవి – స్వీకరింపబడిన హదీథ్ లు

2. అప్రామాణికమైనవి – తిరస్కరింపబడిన హదీథ్ లు

) 2 హజ్రీ శతాబ్ద కాలంలో (700-800AD) హదీథ్ లను అధికారికంగా నమోదు (రికార్డు) చేయటం 

పరిపక్వత (సంపూర్ణత) స్థాపితమైన కాలం

హదీథ్ సైన్స్ ఈకాలంలోనే పూర్తయినది. దీనిని క్రింది విధంగా వర్ణించవచ్చును.

1. అధికారికంగా హదీథ్ లను రికార్డు చేయటం.

అల్ బుఖారి ఇలా తెలిపారు – ముస్లింల ముఖ్య పండితుడైన అబిబకర్ ఇబ్నె హజమ్ కు అప్పటి ముస్లింల ఖలీఫా అయిన ఒమర్ ఇబ్నె అబ్దుల్ అజీజ్ (100 – 102 హిజ్రీ అంటే 700 – 800 AD) ఇలా సందేశం పంపారు – ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం యొక్క నిజమైన హదీథ్ లను వెతికి ఒకచోట వ్రాయండి. ఎందుకంటే హదీథ్ వేత్తల మరణం వలన కాలక్రమంలో ఆ గొప్ప జ్ఞానసంపదను పోగొట్టుకుంటామేమో అని భయపడుతున్నాను. (అల్ బుఖారి 1:27)

కాబట్టి ముస్లిం పండితులు సరైన హదీథ్ లను సేకరించి, పుస్తకాల రూపంలో వ్రాయటం ప్రారంభించారు. వాటిలో కొన్ని క్రింద పేర్కొనబడినవి.

& మామర్ ఇబ్నె రాషిద్ హదీథ్ గ్రంథం 154 హిజ్రీ (777 AD)

& సుఫ్యాన్ అల్ థౌరి హదీథ్ గ్రంథం 161 హిజ్రీ (784 AD)

& సుఫ్యాన్ ఇబ్నె ఒయైనా హదీథ్ గ్రంథం 198 హిజ్రీ (821 AD)

& హమ్మాద్ ఇబ్నె సలామా తక్సోమి గ్రంథం 167హిజ్రీ (790 AD)

& అబ్దుల్ రజ్జాఖ్ తక్సోమి గ్రంథం 211హిజ్రీ (834 AD)

& అల్ మువత్తా(ఇమాం మలిక్)- పైవాటన్నింటిలోకి ఎక్కువ యోగ్యమైనది.

2. హదీథ్ సరైనదా కాదా అనే పరిశోధనలలో అభివృద్ది (జర్ & తాదీల్ సైన్స్) మరియు ఉల్లేఖకుల గుణగణాలను ప్రశ్నించటం

ఈ విషయంలో దిగువ పేర్కొన్న కొందరు పండితులు చాలా ప్రసిద్ధిచెందారు.

*  షౌబా ఇబ్నె అల్ హజ్జాజ్ – 160 హిజ్రీ (783 AD)

*  సుఫ్యాన్ అల్ థౌరి – 161 హిజ్రీ (784 AD)

*  అబ్దుల్ రహ్మాన్ ఇబ్నె మహ్ది 198 హిజ్రీ (821 AD)

3. యోగ్యులుగా ప్రసిద్ధిచెందని వారి హదీథ్ ఉల్లేఖనలను తిరస్కరించటం

 4. హదీథ్ ఉల్లేఖనలను నిర్ధారించటానికి షరతులు కనిపెట్టడం   

ఈ షరతులను తయారు చేసిన మొదటి పండితుడు ఇమామ్ అల్ జొహ్రి. వీటిని పుస్తకరూపంలో వ్రాయకుండానే బోధించేవారు,

5.  అల్ రిసాలా ప్రతిప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం యొక్క హదీథ్ లను స్వీకరించటానికి ఇమామ్ షాఫయి కొన్ని హదీథ్ షరతులను వ్రాసినారు. 

) 3 హజ్రీ శతాబ్దం (800-900AD) నుండి 4 హిజ్రీ శతాబ్దపు మధ్య కాలం హదీథ్ లకు స్వర్ణయుగం

ఈ కాలం సరైన హదీథ్ లను ఒకచోట సేకరించటానికి మరియు హదీథ్ విజ్ఞాన గ్రంథాలు తయారుకావటానికి సాక్ష్యంగా నిలచినది. హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రం అనేక విభాగాలుగా అభివద్ధి చెందినది.  పురుష ఉల్లేఖకుల హదీథ్ లే ఉన్నటువంటి (అతి తక్కువ సంఖ్యలో మహిళా ఉల్లేఖకుల హదీథ్ ఉన్నటువంటి) పురుష హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రం సమకూర్చారు. అందులో ఉల్లేఖకుల స్థితిగతులు, వారి రాజకీయ పూర్వరంగం, వ్యక్తిగత జీవితవిధానం మొదలైన అనేక విషయాలు చేర్చటం జరిగినది. ఎలాల్ అల్ తిర్మిథి అనే గ్రంథంలో ఇమామ్ తిర్మిథి హదీథ్ లకు సంబంధించిన వివిధ సమస్యలను వివరంగా చర్చించారు. ప్రపంచ ప్రసిద్ధిగాంచిన అనేక హదీథ్ గ్రంథాలు ఈ కాలంలోనే వ్రాయబడినాయి. అవి ఈనాటికీ అందరికీ అందుబాటులో ఉన్నాయి. వాటిలో

ü కొన్ని కేవలం విశ్వసనీయమైన(సహీహ్) హదీథ్ లు మాత్రమే ఉన్న గ్రంథాలున్నాయి,

ü ఇంకొన్ని విశ్వసనీయమైన మరియు స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల హదీథ్ లున్న గ్రంథాలున్నాయి,

ü మరికొన్ని విశ్వసనీయమైన, స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల మరియు బలహీనమైన ఆధారాల హదీథ్ లున్న గ్రంథాలు కూడా ఉన్నాయి, వీటికి ఉదాహరణ –

& సహీహ్ బుఖారీ (విశ్వసనీయమైనది హదీథ్ లు మాత్రమే ఉన్న గ్రంథం-Only Authentic hadith)

& సహీహ్ ముస్లిం (విశ్వసనీయమైన హదీథ్ లు మాత్రమే ఉన్న గ్రంథం-Only Authentic hadith)

& సునన్ దావూద్ (విశ్వసనీయమైన, స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల మరియు బలహీనమైన ఆధారాల హదీథ్ లు కలసి ఉన్న గ్రంథం – mix of Authentic ,Acceptable and weak hadith)

& సునన్ అల్ తిర్మిథి (విశ్వసనీయమైన, స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల మరియు బలహీనమైన ఆధారాల హదీథ్ లు కలసి ఉన్న గ్రంథం – mix of Authentic ,Acceptable and weak hadith)

& సునన్ అన్ నిసాయి (విశ్వసనీయమైన, స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల మరియు బలహీనమైన ఆధారాల హదీథ్ లు కలసి ఉన్న గ్రంథం – mix of Authentic ,Acceptable and weak hadith)

& సునన్ ఇబ్నె మాజా (విశ్వసనీయమైన, స్వీకరించగలిగే అర్హతలు గల మరియు బలహీనమైన ఆధారాల హదీథ్ లు కలసి ఉన్న గ్రంథం – mix of Authentic ,Acceptable and weak hadith)

ఇంకా అనేక హదీథ్ గ్రంథాలు మరియు హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్ర గ్రంథాలు ఈ కాలంలోనూ, తర్వాత కాలాల్లోనూ వ్రాయబడినాయి. కాని కేవలం ఈ కాలంలో వ్రాయబడిన హదీథ్ గ్రంథాలు మాత్రమే విశ్వసనీయమైనవిగా (authentic) ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందాయి.  

) 4 హిజ్రీ శతాబ్దం మధ్య కాలం నుండి నేటి వరకు –  సంపూర్ణంగా హదీథ్ విద్య అభివృద్ధి చెందిన కాలం 

ఈకాలంలో హదీథ్ విద్య మరియు హదీథ్ సైన్స్ (విజ్ఞానశాస్త్ర) గ్రంథాలు పూర్తిగా ప్రపంచం మొత్తం వ్యాపించాయి. ఇస్లాం లో వాటి విషయ ప్రాముఖ్యతను బట్టి వివిధ అధ్యాయాలుగా (అంటే ఖుర్ఆన్ అవతరణ, విశ్వాసం, నమాజులు, దానం, ఉపవాసం, హజ్, లావాదేవీలు, ఇతర వ్యవహారాలు, శిక్షలు, జుర్మానాలు,మొదలైనవి) సమకూర్చ బడినాయి. ఇంకా వీటి సారాంశాన్ని మరియు వివరణను ఇతర పండితులు వేర్వేరు గ్రంథాలుగా తయారుచేశారు. ఉదాహరణకు –

& ఫతహ్ అల్ బారి ( సహీహ్ బుఖారి వివరణ) – ఇమామ్ ఇబ్నె హజర్ 852హిజ్రీ (1475 AD)

& అల్ మిన్ హజ్ (సహీహ్ ముస్లిం వివరణ) – ఇమామ్ అన్ నవావీ 676హిజ్రీ (1299 AD)

& హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రాల పరిచయం- ఇమామ్ ఇబ్నె అల్ సలాహ్ 643హిజ్రీ (1266 AD)

& హదీథ్ విజ్ఞాన శాస్త్రాలు(వివరణ) – ఇమామ్ అల్ సియూతి

 911 హిజ్రీ (1534 AD)

హదీథ్ రకాలు 

విశ్వసనీయతను బట్టి మూడు రకాలైన హదీథ్ లు ఉన్నాయి.

1. సహీహ్ హదీథ్ లు (పూర్తిగా విశ్వసించదగినవి – Authentic)

హదీథ్ ను రికార్డు చేసిన మొదటి ఉల్లేఖకుడి (అల్ బుఖారి లేక ముస్లిం) నుండి చిట్టచివరి ఉల్లేఖకుడి వరకు అంటే ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం వరకు ఒకరి నుండి మరొకరి మధ్య, ఉల్లేఖకుల వరుసక్రమంలో ఎటువంటి అంతరాయం (బ్రేక్) లేకుండా ఉన్న హదీథ్ లు. ఇంకా ఈ హదీథ్ లన్నీ పూర్తిగా నమ్మదగిన మరియు యోగ్యులైన ఉల్లేఖకులు తెలిపినవే. 

2. హసన్ హదీథ్ లు (స్వీకారయోగ్యమైన హదీథ్ లు – Acceptable)

హదీథ్ ను రికార్డు చేసిన మొదటి ఉల్లేఖకుడి (అల్ తిర్మథి) నుండి చిట్టచివరి ఉల్లేఖకుడి వరకు అంటే ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం వరకు ఒకరి నుండి మరొకరి మధ్య, ఉల్లేఖకుల వరుసక్రమంలో ఎటువంటి అంతరాయం (బ్రేక్) లేకుండా ఉన్న హదీథ్ లు. వీటిని ఉల్లేఖించిన వారు కూడా పూర్తిగా నమ్మకమైనవారే కాని తక్కువ యోగ్యులు.

  1. బలహీనమైన హదీథ్ లు(స్వీకరింపలేనివి లేక  తిరస్కరింపబడినవి)

సమస్యలున్న మరియు ఉల్లేఖకుల వరుసక్రమంలో అంతరాయం (మధ్యలో ఒకరు లేక ఒకరి కన్నా ఎక్కువ ఉల్లేఖకుల పేర్లు తప్పిపోవటం) ఉన్న హదీథ్ లు. ఒకరు లేక ఒకరి కన్నా ఎక్కువ ఉల్లేఖకులు నమ్మకమైనవారు కాకపోవటం అంటే వయస్సు భారం వలన ఆలోచనాశక్తి తగ్గినవారు, రికార్డు చేసిన వ్రాతప్రతులు పోగొట్టుకున్నవారు, అసత్యవంతులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన వారు, అపరిచిత ఉల్లేఖకులు.

ప్రశ్నలు

01.ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) కాలంలోనే హదీథ్ లను రికార్డు (నమోదు) చేయటం మొదలైనదా?

02. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం హదీథ్ లను వ్రాయటానికి అనుమతిచ్చారా లేక నిషేధించారా అనే విషయాన్ని నిర్ణయించడానికి వీలుగా ముస్లిం పండితులు ప్రకటించిన కారణాలేవి?

03.ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం జీవితకాలంలోనే వ్రాయబడిన హదీథ్ ప్రతుల వివరాలు తెలుపండి.

04.మొదటి హిజ్రీ శతాబ్దంలో హదీథ్ ల నిజానిజాలు పరీక్షించటానిక ఏ పద్ధతులను అనుసరించారు?

05.మొదటి హిజ్రీ శతాబ్దంలో హదీథ్ లను ఎన్ని రకాలు గా విభజించారు?

06.రెండవ హిజ్రీ శతాబ్దంలో హదీథ్ ల ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?

07.రెండవ హిజ్రీ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన హదీథ్ గ్రంథాలను పేర్కొనండి?

08.హదీథ్ సరైనదా కాదా అనే పరిశోధనలలో ప్రసిద్ధిచెందిన వారి పేర్లు?

09.హదీథ్ ఉల్లేఖనలను నిర్ధారించటానికి షరతులు కనిపెట్టిన మొదటి హదీథ్ వేత్త ఎవరు?

10.హదీథ్ లను స్వీకరించటానికి ఇమామ్ షాఫయి వ్రాసిన ప్రతి పేరు?

11.హదీథ్ లకు స్వర్ణయుగమని ప్రసిద్ధి చెందిన కాలమేది?

12.3వ హిజ్రీ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన ప్రఖ్యాత 6 హదీథ్ గ్రంథాలేవి? అవి ఎటువంటి హదీథ్ లు కలిగి ఉన్న గ్రంథాలు?

13.ఏ హిజ్రీ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన హదీథ్ గ్రంథాలు విశ్వసనీయమైనవిగా (authentic) ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందాయి?

14.హిజ్రీ 4వ శతాబ్దం తరువాత వచ్చిన ప్రఖ్యాత హదీథ్ గ్రంథాలేవి?

15.బుఖారీ & ముస్లిం హదీథ్ గ్రంథాలకు మరియు ఇతర హదీథ్ గ్రంథాలకు ఉన్న ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటి?

16.ఎన్నిరకాలైన హదీథ్ లున్నాయి? వివరంగా తెలుపండి.

17. రదియల్లాహు అన్ హు అంటే అర్థం ఏమిటి?ఎవరి పేరు వచ్చిన ఎడల దీనిని పలుక వలెను? మూడు ఉదాహరణలు ఇవ్వవలెను.

హదీథ్ అంటే ఏమిటి?

హదీథ్ అంటే చివరి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) యొక్క ఆదేశాలు, ఆచరణలు, వారు అనుమతించిన లేదా నిరోధించిన పద్ధతులు మరియు వారి వ్యక్తిగత ప్రవర్తన కు సంబంధించిన విషయాలు.

1. నిర్వచనం యొక్క వివరణ

A) ఆదేశాలు – అంతిమ ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) తన మాటల ద్వారా ప్రజలను ఆజ్ఞాపించినవి.  

B) ఆచరణలు – అంతిమ ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) స్వయంగా అచరించి, ప్రజలకు చూపినవి. 

C) అనుమతించిన లేదా నిరోధించిన పనులు – అంతిమ ప్రవక్త ముహమ్మద్ )సల్లల్లాహుఅలైహి వసల్లం( ఆమోదించిన వారి సహచరుల ఆచరణలు.

D) ప్రవర్త – అంతిమ ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం యొక్క భౌతికలక్షణాలు, గుణగణాలు మరియు వ్యక్తిగత స్వభావపు విషయాలు.

2. ఇస్లాం ధర్మసూత్రాలకు 2 మూలం హదీథ్/సున్నహ్ లు.

ఇస్లాం ధర్మసూత్రాలకు మొదటి మూలం – దివ్యఖుర్ఆన్. మరియు రెండవ మూలం – హదీథ్ & సున్నహ్ లు. అంతే కాకుండా హదీథ్ శాస్త్రం దివ్యఖుర్ఆన్ కు క్రియాత్మక వ్యాఖ్యానం లాంటిది. అల్లాహ్ ఆదేశాలు దివ్యఖుర్ఆన్ లో కొన్ని చోట్ల సాధారణ ఆజ్ఞలుగా కనబడవచ్చు. ఉదాహరణకు ఖుర్ఆన్ లోని “మరియు క్రమబద్ధంగా నమాజును స్థాపించండి” అనే అల్లాహ్ యొక్క ఆజ్ఞను గమనించండి. ఇక్కడ నమాజును క్రమబద్ధంగా ఎలా పాటించాలి? అనే విషయము ఖుర్ఆన్ లో కనబడదు. అయితే చిట్టచివరి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) జీవనవిధానం ద్వారా అంటే హదీథ్/సున్నహ్ ల ద్వారా ఈ ఆజ్ఞను పాటించే విధానాన్ని అల్లాహ్ మనకు తెలియజేసెను. ప్రతి ముస్లిం నియమిత సమయాలలో  ప్రతి దినం ఐదు సార్లు క్రమపద్ధతిలో నమాజు చేయాలనే విషయాన్ని ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం స్వయంగా ఆచరించి, దివ్యఖుర్ఆన్ లోని నమాజును స్థాపించండి అనే  అల్లాహ్ ఆజ్ఞను పూర్తి చేసే విధానాన్ని చూపెట్టినారు. అంటే ఖుర్ఆన్ లోని ఆదేశాల స్పష్టమైన వివరణ చివరి ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం జీవితం నుండి లభిస్తుంది.

3. హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రం (హదీథ్ ముస్తలహ్)

అస్సనద్(ఉల్లేఖకుల పరంపర) మరియు అల్ మతన్(అసలు విషయం) ను గుర్తించడానికి అవసరమైన నియమ నిబంధనలున్న శాస్త్రాన్నే హదీథ్ ముస్తలహ్ అంటే హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రం అంటారు.

అస్సనద్ (ఉల్లేఖకుల పరంపర): హదీథ్ ను రికార్డు చేసిన గ్రంథకర్త (బుఖారీ, ముస్లిం, తిర్మీదీ, అబుదావుద్..)  నుండి క్రమ పద్ధతిలో ఒక్కొక్కరిగా చివరికి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహుఅలైహివసల్లమ్) వరకు హదీథ్ ను ఉల్లేఖించిన వారందరి పేర్లు(పూర్తి వివరాలతో)

అల్ మతన్: హదీథ్ లోని అసలు విషయం. 

ఉదాహరణ: సహీముస్లిం హదీథ్ గ్రంథంలోని ఒక హదీథ్ లో ఇలా నమోదు చేయబడినది – ముహమ్మద్ బిన్ ఉబైద్ మాకు తెలిపారు, అబు అవానాహ్ మాకు తెలిపారు , అబి హుసైన్ ద్వారా, అబి సాలెహ్ ద్వారా, అబిహురైరా రదియల్లాహు అన్హు ఇలా తెలిపారు – ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) ఒకసారి ఇలా ప్రకటించారు “ఎవరైతే కావాలని (అహంభావంతో) నాకు అవిధేయుడిగా ఉంటాడో, అతడి స్థానం నరకాగ్నియే”

పై హదీథ్ లోని అస్సనద్ (ఉల్లేఖకుల పరంపర) –

 నమోదు చేయబడిన హదీథ్ గ్రంథం (ఇక్కడ సహీముస్లిం గ్రంథం)

  ఉ    ముహమ్మద్ బిన్ ఉబైద్

  ల్లే    అబు అవానాహ్

  ఖ    అబిహుసైన్

  కు    అబి సాలెహ్

  ల     అబి హురైరా(రదియల్లాహుఅన్హు)

పరంపర

చిట్టచివరి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్)

పై హదీథ్ లోని అల్ మతన్ (హదీథ్ లోని అసలు విషయం)ఎవరైతే కావాలని నాకు అవిధేయుడిగా ఉంటాడో, అతడి స్థానం నరకాగ్నియే.

4. హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్ర ముఖ్యలక్ష్యం

చిట్టచివరి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) హదీథ్ లను అసలైన రూపంలో ఎటువంటి కల్పితాలకు, (మార్పులు/చేర్పులకు) తావివ్వకుండా భద్రపరచడం.

5. హదీథ్ విజ్ఞానశాస్త్రం కేవలం ముస్లింల ప్రత్యేకత

హదీథ్ ఉల్లేఖనల ప్రామాణికత ఒకరి తర్వాత మరొకరుగా, చివరికి ప్రవక్త ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లమ్) వరకు చేరటం, అంతే కాకుండా ఉల్లేఖించిన వారి గుణశీలాల గురించిన నమ్మకమైన సమాచారం కూడా భద్రపరచటమనేది ఇస్లాంలో తప్ప మరే జాతిలోనూ, ఏ కాలంలోనూ, ఏ ఇతర మతాల మూల ప్రతులలో మరియు గ్రంథాలలో కనబడని ఒక ప్రత్యేకమైన విజ్ఞానశాస్త్రం. ఇంకా అస్సనద్ అంటే ఉల్లేఖకుల పరంపర గురించి ప్రశ్నించటం గాని, వారి గుణశీలాల గురించి పరిశీలించటం మరియు పరిశోధించడం గాని చేయకుండానే ఇతర చారిత్రక గ్రంథాలు మరియు ధర్మగ్రంథాలు కేవలం ఉల్లేఖకుల మాటలనే భద్రపరచాయి, నమోదు చేశాయి.

షహాదహ్ – ఒక ముస్లిం యొక్క సత్యధర్మ ధృవీకరణ వచనం

టైటిల్: షహాదహ్ – ఒక ముస్లిం యొక్క సత్యధర్మ ధృవీకరణ వచనం
నిర్మాణం : ముహమ్మద్ ముహ్సిన్ ఖాన్

అనువాదకులు : ముహమ్మద్ కరీముల్లాహ్
పునర్విచారకులు : షేఖ్ నజీర్ అహ్మద్
క్లుప్త వివరణ: షహాదహ్ అంటే ముస్లిం యొక్క సత్యధర్మ ధృవీకరణ వచనం ఎలా ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మంచి దారిలోనికి మళ్ళిస్తుందో, ఇహపరలోకాల సాఫల్యపు జీవన మార్గం పై నడిపిస్తుందో, ఈ పుస్తకంలో స్పష్టంగా వివరించబడెను. ఇస్లాం గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న ప్రతి ఒక్కరూ తప్పక చదవ వలసిన పుస్తకమిది.

CONFESSION OF A MUSLIM

لا إلــه إلاالله محمد رسول الله

లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహ్, ముహమ్మదుర్రసూలుల్లాహ్

(అల్లాహ్ కు తప్ప మరెవ్వరికీ ఆరాధింపబడే అర్హత లేదు మరియు ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం రసూలుల్లాహ్ అంటే అల్లాహ్ యొక్క సందేశహరుడు)

ఇస్లాం స్వీకరించిన అనేక మంది ప్రజలు ఇస్లాం యొక్క మొట్టమొదటి మూలస్థంభమైన – లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహ్ ముహమ్మదుర్రసూలుల్లాహ్ యొక్క అసలు భావం గ్రహించటం లేదని తెలుస్తున్నది. కాబట్టి ఈ యొక్క మహోన్నత వచనం యొక్క భావాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకోవటం చాలా అవసరం:

لا إلاه إالله محمد رسول الله

లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహ్, ముహమ్మదుర్రసూలుల్లాహ్

అనే పవిత్ర వాక్యాన్ని మూడు భాగాలలో అర్థం చేసుకోవచ్చును: a (మొదటి నియమం, రెండవ నియమం, మూడవ నియమం, నాలుగవ నియమం), b & c

a) క్రింద తెలిపిన నాలుగు నియమాల పై సర్వలోకాల సృష్టకర్త, ఉనికిలో ఉన్న ప్రతి దానికి ప్రభువు, ఏకైక మహోన్నతుడు మరియు తీర్పుదిన న్యాయాధిపతి అయిన అల్లాహ్ కు మీరు వాగ్దానం చేయవలసి ఉన్నది.

మొదటి నియమం: “కేవలం అల్లాహ్ మాత్రమే ప్రతిదాని సృష్టికర్త” అని హృదయపూర్వకంగా అంగీకరించటం. A confession with your heart that the Creator (of everything) is Allah; దీని కోసం మీరు ఇలా ధృవీకరించ వలసి ఉంటుంది: “నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, స్వర్గలోకాలు, ప్రపంచానికి తెలిసిన మరియు తెలియని అన్ని రకాల జీవరాశులతో నిండి ఉన్న భూలోకం మొదలైన సకల లోకాలను సృష్టించిన, సర్వలోక సమర్థుడు కేవలం అల్లాహ్ మాత్రమే” అని నేను సాక్ష్యమిస్తున్నాను. ఆయనే ఈ విశాల విశ్వపు ప్రతిదీ నడిపేవాడు మరియు ప్లానింగ్ చేసేవాడు. ఆయనే జీవితాన్ని మరియు మరణాన్ని ఇస్తాడు, మరియు కేవలం ఆయనే పోషిస్తాడు, సంరక్షిస్తాడు” దీనిని “అల్లాహ్ యొక్క ఏకైక దైవత్వం” – తౌహీదుర్రుబూబియ్యహ్ అని అంటారు.

రెండవ నియమం: “ఇతరులెవ్వరూ ఆరాధ్యులు కారు, కాని ఒక్క అల్లాహ్ తప్ప” అని హృదయపూర్వకంగా సాక్ష్యమివ్వటం: ఇస్లామీయ భాషలో ఆరాధన అనే పదం అనేక విసృతార్థాలను ఇస్తుంది: అన్ని రకాల ఆరాధనలు కేవలం అల్లాహ్ కే చెందును అనే విషయాన్ని ఇది నొక్కి చెబుతున్నది. (అంటే ఇతరులెవ్వరూ – వారు దైవదూతలైనా, ప్రవక్తలైనా, సందేశహరులైనా, మర్యం కుమారుడైన ప్రవక్త ఈసా-జీసస్ అలైహిస్సలాం అయినా, ఉజైర్, ముహమ్మద్, సూర్యుడు, చంద్రుడు, విగ్రహాలు, సన్యాసులు అయినా, ఇంకా వేరే ఇతర అసత్యపు ఆరాధ్య దైవాలన్నీ ఆరాధించటానికి అస్సలు అర్హులు కారు) కాబట్టి కేవలం అల్లాహ్ నే ఆరాధించవలెను, అల్లాహ్ ను కాకుండా వేరే ఇతరులెవ్వరినీ వేడుకోరాదు, అల్లాహ్ పేరు మీద కాకుండా ఇతరులెవ్వరి పేరు మీదా పశువులను బలివ్వరాదు, … etc, మరియు దీని అర్థం ఏమిటంటే – ఖుర్ఆన్ లో మరియు సున్నహ్ (ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం యొక్క ఉపదేశాలు) లలో వేటినైతే ఆచరించమని అల్లాహ్ మరియు ఆయన ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం  ఆదేశించారో వాటిని మనం తప్పక ఆచరించ వలెను. మరియు ఏదైతే అల్లాహ్ మరియు ఆయన ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం చేయవద్దని నిషేధించారో, వాటిని మనం అస్సలు చేయకూడదు. దీనినే “అల్లాహ్ యొక్క ఆరాధనలలో ఏకైకత్వం” – తౌహీదుల్ ఉలూహియ్యహ్ అని అంటారు. కాబట్టి మనం అల్లాహ్ తో పాటు లేదా అల్లాహ్ ను వదిలి ఇతరులెవ్వరినీ ఆరాధించరాదు.

ఉమ్రా

ఉమ్రా : (భాషాపర అర్ధం ) దర్శించుట

ఉమ్రా : ( ధార్మిక అర్దం ) అల్లాహ్ గ్రుహము యొక్క ప్రదక్షిణము చేసి , సఫా మర్వాల మధ్య నడిచి , క్షవరము చేయించు కొనే  అల్లాహ్ యొక్క ఆరాధనను నిర్వర్తించుట .

ఉమ్రా ఆజ్ఞ : జీవిత కాలంలో ఒక సారి

ఉమ్రా ఎప్పుడు విధి అగును : స్థోమత (ప్రాప్తమైన) కలిగిన వెంటనే విధి అగును.

ఆయషా రజి అల్లాహు అన్హ ఇలా ఉల్లేఘించారు – నేను ప్రవక్త సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ను స్త్రీల పై కూడా జహాద్ విధియా అని ప్రశ్నించాను .దానికి జవాబుగా ప్రవక్త సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం -అవును వారి పైకూడా జహాద్ ఉంది , దానిలో యుధ్దం ఉండదు అది హజ్ మరియు ఉమ్రా  , అన్నారు .

ఉమ్రా యొక్క షరతులు :

1. ముస్లిం ఐ వుండాలి  2. స్వతంత్రుడై ఉండాలి ( స్వాతంత్రం లేక పోయినా ఉమ్రా చేయవచ్చును గాని వారి పై విధి కాదు ) 3. యుక్త వయస్సు కు చేరిన వారు         ( పిల్లలు కూడా ఉమ్రా చేయవచ్చును గాని వారి పై విధి కాదు ) 4. మతి స్థిమితం ఉండాలి

  1. ఆరోగ్య వంతులై ఉండాలి  ప్రయాణపు ఖర్చులు తమ ఉపాధి అవసరాలకు మించి ఉండాలి
  2.  స్త్రీ వెంట ముహర్రిం ఉండాలి (ముహర్రిం : ఆమె భర్త లేక ఆమెతో పెళ్ళి చేసుకో కూడని వారు)

ఉమ్రా యొక్కమూల స్థంభాలు: 1. ఉమ్రా సంకల్పము తో ఎహ్ రాం తొడుగుట . 2. కాబా యొక్క ప్రదక్షిణము చేయుట 3. సఫా మర్వాల మధ్య నడుచుట

గమనిక : ఏ మూల స్థంభమును విడిచినా ఉమ్రా పూర్తి కాదు . నియ్యత్ (ఎహ్ రాం ) చేయని ఎడల ఉమ్రా  ప్రారంభమే కాదు .

ఉమ్రా యొక్క విధులు : 1. మీఖాత్ నుండి సంకల్పము చేసి ఎహ్ రాం ( కుట్టు లేని రెండు బట్టలు ) ధరించుట 2. క్షవరము చేయించు కొనుట 3. తవాఫె విదా చేయుట (స్త్రీలకు బహిష్టు వస్తే ఆమె చేయ నవసరం లేదు ) .

గమనిక : విధిని విడిచిన యెడల ఒక గొర్రెను ఖుర్బానీ చేసి హరం లోని బీద వారికి ఇవ్వ వలెను .

మీఖాత్ వివరణ :

కాలపు మీఖాత్ : ఏ సమయము లలో ఈ ఆరాధన చేయ వలెనో ఆ మాసములు – హజ్ కొరకు షవ్వాల్, జుల్ ఖాదా మరియు జుల్ హజ్ .

స్థలపు మీఖాత్ : ఈ 5 ప్రదేశముల నుండి తప్పక సంకల్పము చేసి  బయలు దేర వలెను.

  1. జుల్ హులైఫహ్ : ఇప్పుడు దీనిని అబ్ యారె  అలి అంటారు .ఇది మదీనా వైపు నుండి వచ్చే వారి కొరకు .
  2. అజ్జహఫహ్  : ఇది రాబిగ్ కి దగ్గరలో ఉన్నది . ఇది సిరియా ,ఈజిప్టు వైపు నుండి వచ్చే వారి కొరకు .
  3. యలంలం : దీనిని  ఇప్పుడు అస్సాదియ అంటారు. ఇది యమన్ వైపు నుండి వచ్చే వారి కొరకు.
  4. ఖరన్ అల్ మనాఝజిల్ : దీనిని  ఇప్పుడు అస్సీల్ అ కబీర్  అంటారు. ఇది నజద్ వైపు నుండి వచ్చే వారి కొరకు.
  5. జాత్ అల్ అరఖ్ : ఇది ఈరాఖ్  వైపు నుండి వచ్చే వారి కొరకు.

గమనిక : హజ్ లేక ఉమ్రా కొరకు వెళ్ళే వారు తప్పక ఈ ఐదు మీఖాత్ లలో  ఏదో ఎక మీఖాత్ వద్ద  ఎహ్ రాం కట్టి సంకల్పము చేయవలెను ( బలూగుల్ మరాం  -590,591) . మీఖాత్ లోపల నివసించే వారు వారి నివాస స్థలము నుండియే ఎహ్ రాం కట్ట వలెను (సంకల్పము చేయవలెను)

ఎహ్ రాం విధానము : ఆ ఆరాధన యొక్క సంకల్పము చేయుట.

ఎహ్ రాం తొడి గే ముందు చేయవలసిన సున్నతులు : 1. బొడ్డు క్రింద వెంట్రుకలు , చంక లోని వెంట్రుకలు , గోళ్ళు కత్తిరించ వలెను . 2. స్నానము చేయవలెను . 3. శరీరానికి సుగంధము పూయ వలెను 4. ఎహ్ రాం కుట్టని 2 బట్టలు తొడుగుట ( ఒకటి నడుముకు కట్టు కొని రెండవది భుజముల పైనుండి వేసుకోవలెను) 5. స్త్రీలు తాము తొడిగే బట్టల తోనే సంకల్పము చేయవలెను .

సంకల్పము  తప్పనిసరి ( చాలామంది 2 కుట్టని బట్టలు వేసుకొనుటయే ఎహ్ రాం అనుకుంటారు గాని సంకల్పము చేయుట ద్వారానే హజ్ మరియు ఉమ్రా ఆరాధన ప్రారంభ మగును )

ఎహ్ రాం స్థితి లో ని నిషిధ్దములు  (స్త్రీ పురుషు లిధ్ధరికీ) : 1. వెంట్రుకలు కత్తిరించుట  2. గోళ్ళు కత్తిరించుట    3. సుగంధము పూసు కొనుట 4. పెండ్లి చేసు కొనుట  ( చేసు కొన్న యెడల ఫిదియా చెల్లించాలి –  3 రోజుల ఉపవాసం లేక 6 గురు బీద వారికి భోజనము పెట్టుట లేక ఒక గొర్రె ను ఖుర్బానీ చేసి హరం లోని బీద వారికి దానంచేయవలెను) 5. భార్యను ముద్దాడుట (ముద్దాడిన యెడల ఫిదియా చెల్లించాలి – మణీ వెలువడిన యెడల ఒక ఒంటె లేక ఆవును ఖుర్బానీ చేసి హరం లోని బీద వారికి దానంచేయవలెను – మణీ వెలువడని యెడల 3 రోజుల ఉపవాసం లేక 6 గురు బీద వారికి భోజనము పెట్టుట లేక ఒక గొర్రె ను ఖుర్బానీ చేసి హరం లోని బీద వారికి దానంచేయవలెను) 6. భార్యతో సంభోగించుట (సంభోగించిన యెడల ఫిదియా చెల్లించాలి – ఒక ఒంటె లేక ఆవును ఖుర్బానీ చేసి హరం లోని బీద వారికి దానంచేయవలెను) 7. నీటి జంతువును తప్ప వేరే జంతువులను వేటాడ రాదు (వేటాడిన యెడల ఫిదియా చెల్లించాలి – అటువంటి జంతువునే కొని విడిచి పెట్ట వేయవలెను )

పురుషులకు మాత్రమే నిషిధ్దములు: 1. తల పై బట్ట కప్పుకొనుట 2. కుట్టిన బట్టలు తొడుగుట.

స్త్రీలకు మాత్రమే నిషిధ్దములు :  1.చేతి తొడుగులు తొడుగుట. 2.ముఖం పై నిఖాబు వేసుకొనుట .

గమనిక : 1. ఎహ్ రాం బట్టలు మీఖాత్ కంటే ముందే తొడగ వచ్చును గాని సంకల్పము మీఖాత్ నుండి మాత్త్రమే చేయవలెను . 2. ఎహ్ రాం బట్టలను మార్చ వచ్చును , కడగ వచ్చును.

3. అత్యవసర సమయములలో తహరత్ లేకపోయినా ఎహ్ రాం సంకల్పము చేయ వచ్చును గాని ఇది ఉన్నత మైన విధానానికి భిన్నము .

తల్బియా   ఎహ్ రాం బట్టలు తొడిగి బండిలో కూచ్చుని మనస్సులో సంకల్పము చేసుకొని – లబ్బయక్ అల్లాహుమ్మ ఉమ్రతన్ – అనాలి ( ఓ అల్లాహ్ నేను హాజరైనాను ఉమ్మాహ్ చేయుట కొరకు). ఆతర్వాత ఈ విధము గా తల్బియా చదువు తుండ వలెను – లబ్బయక్ అల్లాహుమ్మ  లబ్బయక్ , లబ్బయక్ లాషరీక లక లబ్బయక్ , ఇన్నల్ హంద వన్నీమత లక వల ముల్క్ లా షరీక లక్ – ( నేను హాజరైనాను ,ఓ అల్లాహ్ నేను హాజరైనాను , నేను హాజరైనాను నీకెవరూ భాగస్వాములు లేరు నేను హాజరైనాను , నిస్సంకోచంగా సకల స్తోత్రములు నీ కొరకే  మరియు సకల కారణ్యము నీదే  మరియు సకల అధికారము నీదే నీకెవరూ భాగస్వాములు లేరు )

తవాఫ్ : కాబా గ్రుహము యొక్క ప్రదక్షిణము చేయుట

తవాఫ్ షరతులు : 1. సంకల్పము చేయవలెను  2. వజూ తో ఉండ వలెను 3. కాబా గ్రుహము ను ఎడమవైపు ఉంచుతూ  7 సార్లు ప్రదక్షిణము చేయ వలెను. మస్జిదే హరంలో ప్రవేశంచునపుడు కూడా  కుడి కాలు ముందు పెట్టి మస్జిద్ లో  ప్రవేశించే దుఆ  యే చదవ వలెను .హజ్రె అస్వద్ నుండి  ప్రదక్షిణము ప్రారంభించ వలెను  (భుజముల పైనుండి కప్పు కున్న బట్టను ఎడమ భుజము పై ఉంచి రెండవ వైపును కుడి చేతి క్రింద నుంచి తీసి మళ్ళీ ఎడమ భుజము పై కప్పు కొన వలెను)

1. హజ్రె అస్వద్ ను కుడి చేతితో తాకి మరి హజ్రె అస్వద్ ను చుంబించి లేదా 2. హజ్రె అస్వద్ ను కుడి చేతితో తాకి ఆచేతిని చుంబించి లేదా  3. హజ్రె అస్వద్ ను కుడి చేతితో సైక చేసి – ఇలా పలికి ప్రదక్షిణము ప్రారంభించ వలెను

 – బిస్మిల్లాహి వల్లాహు అక్బర్ – అల్లాహుమ్మ ఈమానం బిక వతస్దీఖం బికితాబిక వ వఫఅం బిఅహ్ దిక  వ ఇత్తబాఅన్ లి సున్నతి నబియ్యిక్ ముహమ్మదన్  సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం (అల్లాహ్ నామముతో , అల్లాహ్ యే అత్త్యున్నతుడు – ఓ అల్లాహ్ నిన్ను విశ్వసించి , నీ పుస్తకమును సత్యమని ధ్రువీ కరించి నావాగ్దనమును పూర్తి  చేస్తూ , ప్రవక్త  ముహమ్మద్  సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం యొక్క సున్నతు  అనుసరిస్తూ.) మొదటి ప్రదక్షిణము పూర్తి అయిన తర్వాత మిగిలిన ప్రదక్షిణముల ప్రారంభములో – అల్లాహు అక్బర్- అని ప్రారంభించ వలెను .

–          ప్రదక్షిణము చేయు నపుడు ఏదుఆ అయినా చేయ వచ్చును

–          యమని మూలకు చేరి నపుడు  దానిని కుడి చేతితో తాకవలెను

యమని మూలకు మరియు హజ్రె అస్వద్ కు మధ్య  – రబ్బనా ఆతినా ఫద్దునియా హసనతవ్ వఫిల్ ఆఖరతి హసనతవ్ వఖినా అజాబన్నార్ ( ఓ మా ప్రభూ  మాకు ఇహ లోకంలోను పరలోకంలోను సాఫల్యం ప్రసాదించు మరియు నరక శిక్షనుండి మమ్మల్ని కాపాడు ) చదువుట సున్నతు .

గమనిక : పురుషులు మాత్రము మొదటి మూడు ప్రదక్షిణము లలో రమల్ (వేగముగా నడుచుట)చేయుట సున్నతు

ప్రదక్షిణములు పూర్తి చేసిన పిదప  కుడి భుజము క్రిందకు తీసిన బట్టను మళ్ళీ రెండు భుజముల పై కప్పు కొని మఖామె ఇబ్రాహీం వైపుకు వెళ్తూ ఇలా చదవ వలెను – వత్తఖిజూ మిమ్మఖామి ఇబ్రాహీమ ముసల్లా  (మరియు మఖామి ఇబ్రాహీమును ప్రార్ధనా ప్రదేశముగా  చేసు కొండి).       ఆ తర్వాత మఖామి ఇబ్రాహీం వద్దకు వెళ్ళి రెండు రకాతుల సలాహ్ ఆచరించ వలెను. మొదటి రకాతులో  సూరె కాఫిరూన్ (109) రెండవ రకాతులో సూరె ఇఖ్ లాస్ (112) పఠించుట సున్నతు . ఆ తర్వాత జంజం నీరు కడుపు నిండా త్రాగ వలెను . ఆ తర్వాత సయి ప్రారంభించ వలెను

సయి:  సఫా మరియు మర్వా  కొండల మధ్య ఆరాధన కొరకు నడుచుట

సయి షరతులు: 1. సంకల్పము 2. తవాఫు ముందు పూర్తి చేసి ఉండాలి 3. సఫా నుండి ప్రారంభించి మర్వా వరకు ఏడు సార్లు తిరుగుట (సఫా నుండి మర్వాకు ఒకటి మర్వా నుండి సఫా కు వేరొకటి అగును)

సఫా కొండ ఎక్కుతూ ఈ విధముగా చదవ వలెను – ఇన్నస్సఫా వల్ మర్వత మిన్ షఆఇరిల్లాహ్ (నిశ్చయముగా సఫా మరియు మర్వా  అల్లాహ్ యొక్క సూచనలు ) ఆ తర్వాత – అల్లాహ్ ప్రారంభించిన  దగ్గర నుండే నేనూ ప్రారంభిస్తాను – అని పలికి సఫా కొండ పై ఎక్కి కాబా గ్రుహము వైపుకు తిరిగి దుఆ కొరకు చేతులు ఎత్తి ఈ దుఆ చదవ వలెను  – అల్లాహు అక్బర్ , అల్లాహు అక్బర్ , అల్లాహు అక్బర్ , లా ఇలాహ ఇల్లాహు వహ్దహు లాషరీక లహ్ ,లహుల్ ముల్కు వలహుల్ హంద్ , వహువ అలాకుల్లి షైఇన్ ఖదీర్ – లా ఇలాహ ఇల్లాహు వహ్ద , అన్ జజ వాదహు వనస్రహ్  అబ్దహు వహజమల్ అహ్ జాబ వహదహ్ –

(ఎవరూ  ఆరాధనకు అర్హులు లేరు ఒక్క అల్లాహ్ మాత్రమే తప్ప ,ఆయనకు భాక స్వాము లెవరూ లేరు , సకల రాజ్యములూ ఆయనవే, సకల స్తోత్రములు ఆయనకే , సకల స్రుష్టి పై ఆయన మాత్రమే అధికారము కలిగి ఉన్నాడు ). (ఎవరూ  ఆరాధనకు అర్హులు లేరు ఒక్క అల్లాహ్ మాత్రమే తప్ప,ఆయన తన వాగ్దానమును పూర్తి చేసెను , తన దాసునికి సహాయము చేసెను , ఆయన ఏకంగానే శత్రువులను ఓడించెను ) ఆ తర్వాత వేరే దుఆ చేసుకొనవచ్చును .

సయి చేయునపుడు ప్రత్తేక దుఆలు ఏమీ తెలుప బడలేదు, ఏ దుఆ లైనా చేసు కొన వచ్చును. మర్వా కొండపై ఎక్కి కూడా సఫా కొండ పై చేసిన దుఆలు చేయవలెను.  పురుషులు రెండు ఆకు పచ్చని ద్వీపముల మధ్య పరుగెత్త వలెను

క్షవరము చేయించు కొనుట:  పురుషులు క్షవరము చేయించు కొనుట,  వెంట్రుకలు కత్తిరించుట కంటే  3 రెట్లు ఉత్తమము. స్త్రీ లు తమ జడ చివరి భాగపు ఒక అంగుళము పొడుగు వెంట్రుకలు కత్తిరించు కో వలెను. దీని తో అల్హందు లిల్లాహ్  ఉమ్రా పూర్తి అగును . తఖబ్బల్ మిన్నా మిన్ కుం . ఆమీన్

వ్యాధిగ్రస్తుని నమాజు (సలాహ్)

[لَا يُكَلِّفُ اللهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى القَوْمِ الكَافِرِينَ] {البقرة:286}

అల్లాహ్ ఎవ్వరికీ అతని స్థోమతను మించి కష్టపెట్టడు. (దివ్యఖుర్ఆన్ 2:286)

  1. عن عمران بن حصين رضي الله عنه قال: كانت بي بواسير فسألت النبيr عن الصلاة فقال: “صل قائما، فإن لم تستطع فقاعدا، فإن لم تستطع فعلى جنب.” (رواه البخاري)

ఇమ్రాన్ బిన్ హుసైన్ రదియల్లాహు అన్హు ఇలా ఉల్లేఖించారు. నేను మొలలు (బవాసిర్కి piles) వ్యాధిగ్రస్థుడునై ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లంను సలాహ్ గురించి ప్రశ్నించితిని. అప్పుడు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం ఇలా ఉద్బోధించారు “నుంచొని చదువు ఒకవేళ నుంచో లేకపోతే కూర్చొని చదువు లేక పడుకొని చదువు” బుఖారీ హదీథ్ గ్రంథం.

  1. ఒకవేళ వ్యాధిగ్రస్థుడు నుంచో లేకపోతే తిన్నగా పడుకొని సలాహ్ చేయవలెను. రుకూ, సుజూద్ కొరకు తలతో సైగ చేస్తుండవలెను.
  2. ఒకవేళ వ్యాధిగ్రస్థుని వ్యాధి విపరీతంగా ఉంటే అతను రెండు నమాజులు (జుహర్ మరియు అస్ర్, మగ్రిబ్ మరియు ఇషా) ఒకేసారి చదువుకోవలెను.

ప్రయాణికుడి (బాటసారి) సలాహ్

 – قال الله تعالى: )وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ( (النساء 101)

సూర నిసా 4: 101 “మీరు ప్రయాణంలో ఉన్న ఎడల సలాహ్ ను ఖసర్ అంటే తగ్గించి (అర్థభాగం) ఆచరించుటలో తప్పులేదు.”

  1. తగ్గించి మరియు రెండు సలాహ్ లు ఒకే సమయంలో ఆచరించుట

A)    ఫజర్ సలాహ్ కి ఖసర్ లేదు జమ లేదు.

B)    దొహర్ 2 రకాతులు, అస్ర్ 2 రకాతులు – దొహర్ లేదా అస్ర్ ఏ సమయంలో అయినా ఒకేసారి చదవవచ్చును.

C)    మగ్ రిబ్ 3 రకాతులు, ఇషా 2 రకాతులు – మగ్ రిబ్ లేదా ఇషా ఏ సమయంలో అయినా ఒకేసారి చదవవచ్చును.

గమనిక : దారిలో విశ్రాంతి కొరకు ఆగిన ఎడల ప్రయాణికుడు ప్రతి నమాజు దాని సమయాలలోనే కసర్ చదవాలి. రెండు నమాజులను ఒకేసారి చదవక పోవుట ఉత్తమం.

  1. ప్రయాణం (ఖసర్) తన పట్టణము విడిచిన తర్వాత ప్రారంభమగును.
  2. ప్రయాణికుడు తను శాశ్వతంగా ఆగుటకు నిశ్చయించినంత వరకు ఖసర్ చేయవచ్చును.
  3. ప్రయాణికుడు ప్రయాణంలోని మస్జిద్ లలో ఇమాం వెనుక పూర్తి సలాహ్ చేయవలెను.
  4. ప్రయాణికుడికి విడిచిపెట్టడానికి వీలున్నవి (సడలింపులు)

a)      సున్నతులు చదవ అవసరం లేదు కాని ఫజర్ సున్నహ్ , వితర్ చదువుట ఉత్తమం

b)      జుమహ్ సలాహ్ కాకుండా రెండు రకాతు దొహర్ చదవవచ్చును.

c)      ఉపవాసం ఖదా చేయవచ్చును.

d)     మూడు రాత్రింబవళ్లలో మేజోళ్ళపై మసా చేయవచ్చును.

అదనపు నమాజులు

అదనపు నమాజులు (నఫిల్ మరియు సున్నతులు):

తిర్మిథి హదీథ్: ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఇలా తెలిపారు. నిశ్చయంగా ప్రళయదినంరోజు సలాహ్ గురించి అన్నిటికంటే ముందు విచారణ జరుపబడును. ఎవరైతే దీనిలో ఉత్తీర్ణులౌతారో వారు నిజంగా ఉత్తీర్ణులౌతారు. ఉత్తీర్ణులు కానివారు నాశనమౌతారు. ఫరద్ సలాహ్ లో కొంచెం తగ్గిన ఎడల అల్లాహ్ దైవదూతలనుద్ధేశించి “చూడండి! నా  దాసుని నఫిల్ సలాతులుంటే వాటి ద్వారా ఫరద్ సలాతులను పూర్తి చేయండి” అని పలుకును.

సున్నతే  ుఅక్కద నమాజులు :

  1. ఫజర్ సలాహ్ కి ముందు 2 రకాతులు (చిన్నగా చదవడం,సున్నత్ ఉత్తమం) మొదటి రకాతులో సూరె అల్ కాఫిరూన్ మరియు 2వ రకాతులో అల్ అహద్ చదవటం సున్నత్
  2. 4 రకాతులు దొహర్ కి ముందు మరియు 2 రకాతులు తర్వాత చదవవలెను.
  3. మగ్ రిబ్ తర్వాత 2 రకాతులు చదవవలెను. మొదటి రకాతులో అల్ కాఫిరూన్ మరియు రెండవ రకాతులో అల్ అహద్ చదవటం సున్నత్
  4. ఇషా తర్వాత 2 రకాతులు చదవవలెను.

 రాత్రి నమాజులు మరియు వితర్ నమాజు :

عن عبدالله بن عمر رضي الله عنهما قال: أن رجلا سأل النبي r عن صلاة الليل فقال:”مثنى مثنى فإذا خشيت الصبح فأوتر بركعة”  (رواه البخاري ومسلم)

బుఖారి మరియు ముస్లిం హదీథ్ : అబ్దుల్లా బిన్ ఉమర్ రదియల్లాహు అన్హుమా ఇలా ఉల్లేఖించారు. ఒక వ్యక్తి రాత్రి నమాజు గురించి ప్రశ్నించగా, ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఇలా ఉద్బోధించారు “రాత్రిపూట చదువే నఫిల్ సలాహ్ రెండు, రెండు రకాతులు చేసి చదవండి. మీరు ప్రాత: కాలము ఆసన్నమయ్యే సమయం మీరు ఒక రకాతు వితర్ చదివి సలాహ్ ను పూర్తి చేయండి”

  1. వితర్ సమయం ఇషా తర్వాత నుండి ఫజర్ కి ముందు వరకు
  2. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం 11 రకాతులు లేదా 13 రకాతులు తహజ్జుద్ చదివేవారు.
  3. రుకూ మరియు సజ్దాలు ఎక్కువసేపు చేయడం ఉత్తమం.
  4. రాత్రి చివరిభాగంలో చదవడం ఉత్తమము.
  5. చివరి మూడు రకాతులలో ఆల్ ఆలా , అల్ కాఫిరూన్, అల్ ఇఖ్లాస్ చదవడం సున్నత్
  6. సజ్దా మరియు రుకూలలో ఎక్కువ సేపు దుఆలు చేయుట ఉత్తమము.

సలాతుల్ దొహా (ఉదయపు సలాహ్):

عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: “أوصاني خليلي rبثلاث، صيام ثلاثة أيام من كل شهر، وركعتي الضحى، وأن أوتر قبل أن أنام”  (رواه البخاري ومسلم)

బుఖారి మరియు ముస్లిం హదీథ్ : అబూహురైరా రదియల్లాహు అన్ హు ఇలా ఉల్లేఖించారు, ప్రియతమ ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం నాకు 3 విషయాలు వసీయహ్ (తాకీదు) చేశారు. నెలలో 3 రోజులు ఉపవాసం చేయమని, 2 రకాతులు దొహా సలాహ్ చదవమని మరియు నిద్రించుటకు ముందు వితర్ సలాహ్ చదవమని.

  1. సలాతుల్ దొహా సూర్యుడు సాంతం ఉదయించిన తర్వాత నుండి మిట్టమధ్యానం రాకముందు వరకు
  2. సలాతు దొహా – 2 నుండి 8 రకాతుల వరకు

ఇస్తిఖారహ్ దుఆ (సలాతుల్ ఇస్తిఖారహ్) :

1.రెండు రకాతులు సలాహ్ చేయవలెను.

2.ఆ తర్వాత అల్లాహ్ తో అతి ముఖ్యమైన కార్యం విషయంలో సన్మార్గం చూపుట కొరకు ఈ దుఆ చదవవలెను.

అల్లాహుమ్మ ఇన్ని అస్తఖీరుక, బి ఇల్మిక, వ అస్తఖ్ దిరుక, బిఖుద్రతిక, వ అస్అలుక, మిన్ ఫద్లికల్ అజీమి, ఫ ఇన్నక తఖ్ దిరు వలా అఖ్ దిరు, వతఅఁలము వలా ఆలము వ అంత అల్లాముల్ గుయూబి అల్ హుమ్మ ఇన్ కుంత తఅఁలము అన్న హాదల్ అమ్రఖైరుల్ లి ఫీదీని వ మఆషీ వఆఖిబతి అమ్రీ (అవ్ ఖాల ఫీ ఆజిలి అమ్రీ, వ ఆజిలిహి) ఫఅఖ్ దుర్ హులీ, వఇన్ కుంత తఅఁలహు అన్న హాదల్ అమ్ర షర్రుల్ లి ఫీ దీని వ మఆషీ వఆఖిబతి అమ్రీ (అవ్ ఖాల ఫీ ఆజిలి అమ్రీ వ ఆజిలిహీ) ఫస్ రిఫ్ హు అన్ని వస్ రిఫ్ నీ అన్ హు వఖ్ దుర్ లి అల్ ఖైర హైథు కాన తుమ్మ రద్దినీ బిహీ .

ఓ అల్లాహ్! నేను నీతో నీ జ్ఞానము ద్వారా మేలు కోరుకొనుచున్నాను. నీ శక్తి (ఖుదరత్) ద్వారా నేను నీతోబలం కోరుకుంటున్నాను. మరియు నేను నీ నుండి దయాదాక్షిణ్యాలు కోరుకుంటున్నాను. నీవే సర్వశక్తిగలవాడవు. నేను శక్తిహీనుణ్ణి నీవు అన్నీ తెలిసినవాడవు. నేను ఏమీ తెలియనివాడను. నీవు సకల జ్ఞానము కలవాడవు. ఓ అల్లాహ్! ఈ కార్యం ఇహపర లోకములలో సన్మార్గము మరియు మంచి ఫలితము కలుగజేయునదై ఉంటే నా కొరకు సునాయాసం చేయి. ఈ పనిలో నాకు శుభం ప్రసాదించు. ఒకవేళ ఈ పని అపమార్గము మరియు దుష్ఫలితము కలుగజేయునదైతే ఈపని నుండి నన్ను దూరం చేయి మరియు నేను ఎక్కడ ఉన్నా నా కొరకు మంచిని ప్రసాదించు మరియు నన్ను ఆ మంచిని ఇష్టపడునట్లు చేయి.

 తహయత్తుల్ మస్జిద్ :

 عن أبي قتادة السلمي رضي الله عنه قال- قال رسول اللهr: “إذا دخل أحدكم المسجد فليركع ركعتين قبل أن يجلس” (البخاري ومسلم)

ముస్లిం హదీథ్ : అబూ ఖతాదా రదియల్లాహు అన్హు ఇలా ఉల్లేఖించారు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం ఇలా ఉద్భోదించారు “మీలో ఎవరైనా మస్జిద్ లో ప్రవేశించిన ఎడల కూర్చోక ముందు రెండు రకాతులు చదవవలెను”. అన్ అబీ ఖతాదా రదియల్లాహు అన్హు అన్న రసూలుల్లాహి సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లమ్ ఖాల ఇదా దఖల ఆహదుకుముల్ మస్జిద్ ఫల్ యర్ కఅఁ  రక్ అతయ్ ని ఖబ్ ల అన్ యజ్ లిస – రవాహు ముస్లిం

ుదూ తర్వాతి సున్నత్ నమాజు  – వుదూ తర్వాత రెండు రకాతులు సున్నహ్ చదవవలెను.

عن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبيr قال: “يا بلال حدثني بأرجى عمل عملته في الإسلام فإني سمعت دف نعليك بين يدي في الجنة. قال: ما عملت عملا أرجى عندي أني لم أتطهر طهورا في ساعة ليل أو نهار إلا صليت بذلك الطهور ما كتب لي أن أصلي.” (رواه البخاري ومسلم)

సజ్దా తిలావహ్ – ఖుర్ఆన్ పఠించునప్పుడు, వినునప్పుడు సజ్దా ఆయత్ వచ్చిన ఎడల సజ్దా చేయవలెను. 15 చోట్ల ఖుర్ఆన్ లో సజ్దా ఆయత్ లు కలవు

– عن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما قال: “كان رسول اللهr  يقرأ علينا القرآن فإذا مر بالسجدة، كبر وسجد وسجدنا معه.” (رواه ابو داود)

సజ్దా షుకుర్ :

عن أبي بكرة رضي الله عنه قال: “أن النبيr كان إذا أتاه أمر يسره أو بشر به خر ساجدا شكرا لله تبارك وتعالى.” (رواه أبو داود والترمذي وابن ماجه)

ఇబ్నె మాజా హదీథ్ – ఆబూబకరాహ్ రదియల్లాహు అన్హు ఇలా ఉల్లేఖించారు. ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం వద్దకు శుభసందేశము వచ్చినప్పుడు లేదా బషారత్ ఇవ్వబడినప్పుడు ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం అల్లాహ్ కు కృతజ్ఞతా పూర్వకంగా సాష్టాంగం (సజ్దా) చేసేవారు. సజ్దా షుకుర్ కొరకు వుదూ షరతు కాదు. 

జనాజ నమాజు

సలాతుల్ జనాజ విధానం :

  1. జనాజ (శవపేఠిక)ను ఇమాం మరియు ఖిబ్లాకి మధ్యలో ఉంచవలెను.
  2. మృతదేహం పురుషునిదైతే తల దగ్గర, స్త్రీ దైతే మధ్యలో ఇమాం నుంచోవలెను.
  3. తక్బీర్ చెప్పిన తర్వాత చేతులు కట్టుకుని సూరె ఫాతిహా నిశ్శబ్దంగా చదవవలెను.
  4. రెండవ తక్బీర్ చెప్పి అందరూ నిశ్శబ్దంగా దరూద్ చదవవలెను.
  5. మూడవ తక్బీర్ చెప్పి అందరూ నిశ్శబ్దంగా మృతుని కొరకు దుఆ చేయవలెను.

1 దువాఅల్లాహుమ్మగ్ ఫిర్లి హయ్యినా, వ మయ్యితినా, వ షాహిదినా,వ గాఇబినా, వ సగీరినా, వ కబీరినా, వదకరినా, వఉన్ థానా, అల్లాహుమ్మ మన్అహ్ యయ్ తహు మిన్నా ఫఅహ్ యిహి అలల్ ఇస్లామి వ మన్ తవఫ్ఫయ్ తహు మిన్నా ఫత వఫ్ఫహు అలల్ ఈమాని అల్లాహుమ్మ లాతహ్ రింనా అజ్.రహు వ లాతఫ్ తిన్నాబఅదహు.

ఓ అల్లాహ్! నన్ను మాలో బ్రతికి ఉన్నవారినీ, చనిపోయినవారినీ, ఇక్కడున్నవారినీ, ఇక్కడ లేని వారినీ, పిన్నలనూ, పెద్దలనూ, మా మగవారినీ, మా ఆడవారినీ అందరినీ క్షమించు. ఓ అల్లాహ్! మాలో ఎవరిని  సజీవంగా ఉంచినా ఇస్లాంపైనే ఉంచు. ఎవరికి మరణం ప్రసాదించినా విశ్వాసస్థితిలో మరణింప జేయి. ఈ మరణించిన వ్యక్తి (విషయంలో సహనం వహించడం వల్ల లభించే) పుణ్యానికి మమ్మల్నిదూరం చెయ్యకు. ఇతని తరువాత మమ్మల్ని పరీక్షలకు గురిచేయకు (సన్మార్గానికి దూరం చేయకు).

2 వ దువా –

“اللهم اغفر له، وارحمه، وعافه، واعف عنه، وأكرم نزله، ووسع مدخله، واغسله بالماء والثلج والبرد، ونقه من الخطايا كما ينقى الثوب الأبيض من الدنس، وأبدله دارا خيراً من داره، وأهلاً خيراً من أهله، و زوجاً خيراً من زوجه، وأدخله الجنة، وقه فتنة القبر وعذاب النار.

అల్లాహుమ్మగ్ ఫిర్ లహు, వర్ హంహు వ ఆఫిహి, వ అఫ్ఉ అన్ హు, వ అకరిమ్ నుజులహు, వవస్సి ముద్ ఖలహు, వగ్ సిల్ హు, బిల్ మాయి వథ్థల్ జి, వల్ బరది, వనఖ్ఖిహి మినల్ ఖతాయా కమా యునఖ్ఖితథ్థౌబుల్ అబ్ యదు మినద్దనసి, వ అబ్ దిల్ హు, దారన్ ఖైరన్ మిన్ దారిహి, వ అహ్ లన్ ఖైరన్ మిన్ అహ్ లిహి, వ జౌజన్ ఖైరన్ మిన్ జౌజిహి, వ అద్ ఖిల్ హుల్ జన్నత వఖిహి ఫిత్నతల్ ఖబ్రి వ అజాబిన్నారి.

ఓ అల్లాహ్! అతన్ని క్షమించు, అతని మీద దయ చూపు, అతన్ని క్షమించి శిక్షనుండి కాపాడు, అతన్ని మన్నించు, అతనికి ఉత్తమ స్థానము ప్రసాదించు, అతనికి విశాలమైన నివాసము ప్రసాదించు, అతని పాపములను నీళ్ళతో, మంచుతో, వడగళ్ళతో కడిగి, తెల్లని వస్త్రాన్ని మురికి నుండి శుభ్రపరచినట్లు అతన్ని పాపాలనుండి శుభ్రపరుచు. అతనికి ఇహలోకపు ఇల్లు కంటే మంచి ఇల్లుని, ఇహలోకపు సంతతి కంటే ఉత్తమ సంతతిని, ఇహలోకపు ఇల్లాలి కంటే మంచి ఇల్లాలిని ప్రసాదించు. అతనిని స్వర్గంలో ప్రవేశింపజేయి. సమాధి శిక్షనుండి నరకాగ్ని శిక్షనుండి అతన్ని రక్షించు.

6.  ఆ తర్వాత 4వ తక్బీర్ పలికి సలాంచేసి కుడి వైపు తిరగవలెను,

ఈద్ నమాజు

పండ నమాజు

  1. ఈదుల్ ఫిత్ ర్ (రమదాన్ పండగ) రమదాన్ నెల ఉపవాసములు పూర్తయిన తర్వాత షవ్వాల్ 1వ తారీఖున జరుపుకోబడును.
  2. ఈదుద్దుహా దిల్ హజ్జ 10వ తారీఖున జరుపుకోబడును.
  3. పండుగ నిర్వచనం: మాటిమాటికీ సంతోషసంబరాలతో మరలి వచ్చేది. పండగ రోజు సంతోషంగా తిని, తినిపించి అల్లాహ్ ను స్తుతించురోజు.

సలాతుల్ ఈద్ షరతులు:

  1. సమయం: సూర్యుడు ఉదయించిన 20 నిమిషాల తర్వాత సలాతుల్ ఈద్ సమయం ప్రారంభమగును. ఆలస్యం చేయకుండా ప్రారంభపు సమయంలోనే ఈద్ నమాజ్ పూర్తి చేయటం ఉత్తమమం
  2. సలాహ్: సలాతుల్ ఈద్ రెండు రకాతులు బిగ్గరగా చదవవలెను. అదాన్ మరియు ఆఖామహ్ పలుకబడదు. మొదటి రకాతులో ప్రారంభ తక్బీర్ కాకుండా 6 తక్బీర్ లు అధికంగా పలుక వలెను. మరియు రెండవ రకాతులో 5 తక్బీర్ లు పలుక వలెను.
  3. సలాతుల్ ఈద్ తర్వాత రెండు ఖుత్బాలు ఇవ్వబడును.

సలాతుల్ ఈద్ లోని సున్నతులు

  1. స్నానం చేయుట, మంచి దుస్తులు ధరించుట, సువాసన పూసుకొనుట.
  2. ఈదుల్ ఫితర్ లో బేసి సంఖ్యలో ఖర్జూరపు పళ్ళు తిని ఈద్ గాహ్ కు వెళ్ళుట. సలాతుల్ ఈద్ పట్టణం లేదా గ్రామం బయటకు వెళ్ళి ఆచరించుట సున్నహ్.
  3. ఈదుల్ అద్ హా లో ఈద్ గా నుంచి వచ్చి ఖుర్బాని మాంసంతో భోజనం చేయుట   ఈద్ గాహ్ వెళ్ళే టప్పుడు ఒకదారిన వచ్చే టప్పుడు వేరే దారిన రావటం.
  4.  తక్బీర్ – అల్లాహు అక్బర్, అల్లాహ్ అక్బర్ లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహు, వల్లాహు అక్బర్,  అల్లాహు అక్బర్, వలిల్లాహిల్ హంద్

(الله أكبر     الله أكبر     لا اله إلا الله،     والله أكبر     الله أكبر     ولله الحمد)

       గమనిక: తక్బీర్ ఒక్కొక్కరు వేర్వేరుగా పలకాలి. మూకుమ్మడిగా పలకరాదు.

సలాతుల్ జుమహ్

సలాతుల్ జుమహ్ (శుక్రవారపు మధ్యాహ్న నమాజు):

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللهِ وَذَرُوا البَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

ఖుర్ఆన్, సూర జుమహ్ 62 ఆయత్ 9“ఓ విశ్వాసులారా !  శుక్రవారం సమావేశం రోజున నమాజు కోసం పిలుపునిచ్చినప్పుడు మీరు వెంటనే అమ్మకం, కొనుగోళ్ళ వ్యవహారాలు(లావాదేవీలను) వదిలేసి అల్లాహ్ స్మరణ (ధర్మబోధ) వైపు పరుగెత్తండి. మీరు అర్థం చేసుకో గలిగితే (జ్ఞానవంతులైతే) ఇది మీకెంతో శ్రేయస్కరమైనది.”

జుమహ్ ప్రాముఖ్యత:

ముస్లిం హదీథ్:  అబూహురైరా రదియల్లాహు అన్హు ఇలా ఉల్లేఖించారు – ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం ఇలా ఉద్బోధించారు “సూర్యుడు ఉదయించే రోజులలో అన్నింటి కంటే ఉత్తమమైన రోజు జుమ్అహ్ రోజు. ఆ రోజునే ఆదం అలైహిస్సలామ్ సృష్టించబడ్డారు. అదే రోజున స్వర్గంలో ప్రవేశింపజేయబడ్డారు. అదే రోజున స్వర్గం నుండి తీయబడ్డారు. మరియు జుమ్అహ్ రోజునే ప్రళయదినం వాటిల్లుతుంది.”

సలాతుల్ జుమహ్ యొక్క వివరములు:

  1. జుమహ్ సమయము: జుహర్ నమాజు సమయమే.
  2. వ్యక్తుల సంఖ్య: కనీసం ముగ్గురు మగవారు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే జుమ్అహ్ నమాజు జరుగును. వారిలో ఒకరు ఇమాం అవుతారు.
  3. ప్రసంగం: రెండు ప్రసంగములు జరుపవలెను. అల్లాహ్ పై ప్రజల విశ్వాసాన్ని బలపరచే బోధనలు ప్రసంగించడం తప్పని సరి. సమాజములోని చెడులను దూరం చేసేటట్లు బోధించవలెను.
  4. సలాహ్: రెండు  రకాతులు ఫరద్ బిగ్గరగా చదవవలెను.

గమనిక: ఎవరైనా ఇమాము రెండవ రకాతు రుకూ నుండి నిలబడిన తర్వాత వచ్చిన ఎడల అతను 4 రకాతులు జుహర్ చదవవలెను. అంటే అతను జుమహ్ కోల్పోయెను.

  1. జమహ్ తర్వాత చదివే సున్నహ్ నమాజులు: సలాతుల్ జుమహ్ తర్వాత మస్జిద్ లోనే సున్నతులు చదివిన ఎడల 4 రకాతులు, ఇంటిలో సున్నతులు చదివిన ఎడల రెండు రకాతులు చదవవలెను.

క్రింది విషయాలు అస్సలు చేయకూడదు:

  1. జుమహ్ ఖుత్ బా సమయంలో ఎవ్వరితోను ఎట్టి పరిస్థితులలోను మాట్లాడరాదు.
  2. మోకాళ్ళను నుంచోబెట్టి, కూర్చోరాదు. అనవసరమైన, అసహ్యకరమైన చేష్టలు చేయరాదు.
  3. ముందు వచ్చినవాళ్ళు ముందు వరుస (సఫ్)లో తర్వాత వచ్చిన వాళ్ళు తర్వాత సఫ్ లలో క్రమశిక్షణతో కూర్చోవలెను. ప్రజల పై నుండి దాటి వెళ్ళరాదు.

జుమహ్ సలాహ్ కొరకు యారవ్వవలసిన విధానం(సున్నహ్) :  

  1. స్నానం చేసి శుభ్రమైన మంచి బట్టలు ధరించుట
  2. మస్జిద్ లో తొందరగా హాజరవడం
  3. అతి ఎక్కువగా దరూద్ (ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం పై) పంపుట.
  4. సూరె కహాఫ్ (18 వ సూర) చదువుట.
  5. జుమహ్ రోజున సూర్యాస్తయమమునకు ముందు మేలు కొరకు, క్షమాపణ కొరకు దుఆ చేయుట
  6. జుమహ్ కు ముందు రెండు రకాతులు తహయ్యతుల్ మస్జిద్ తప్పక చదవవలెను.

జుమహ్ ప్రసంగ విధానము:

  1. ఖతీబ్ మెంబరు పై ప్రజల వైపుకు తిరిగి నిలుచొని‘అస్సలాముఅలైకుమ్ వ రహమతుల్లాహి వ బరకాతహు’ అని పలికి కూర్చోవలెను.
  2. ఖతీబ్ కూర్చొన్న తర్వాత ముఅద్దిన్ అదాన్ పలక వలెను.
  3. అదాన్ తర్వాత ఖతీబ్ నుంచుని మొదటి ఖుత్బా చదవవలెను.

a)    ఖుత్బాలో ఇన్నల్ హందులిల్లాహ్ తో ప్రారంభించాలి.

b)   ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం పై దరూద్ సలాం పంపాలి. ప్రసంగ విషయానికి సంబంధించి ఏదైనా ఒక ఖుర్ఆన్ ఆయహ్ పఠించాలి.

c)    ప్రజలను అల్లాహ్ యొక్క భయభక్తుల వైపుకు పిలవాలి.

d)   ఖుత్బా అల్లాహ్ పై విశ్వాసము దృఢపరిచే విధంగా ఉండాలి.

e)    ఆ సమయపు కష్టముల నుండి, తప్పుల నుండి దూరం అయ్యే విధంగా ప్రజలకు సూచనలు చేయాలి.

f)    ఖతీబ్ తన కొరకు మరియు ముస్లింల కొరకు అల్లాహ్ తో క్షమాపణ కోరాలి, “అస్తగ్ ఫిర్ అల్లాహ్” అంటే “ఓ అల్లాహ్ నన్ను, మమ్మల్ని క్షమించు” అనాలి.

g)   ఖుత్బా క్లుప్తంగా మరియు ఆ సమయానుసారం హితబోధ అయి ఉండాలి.

గమనిక: కొంచెం బిగ్గరగా ఖుత్బా ప్రసంగం చేయడం చాలా ఉత్తమం.

h)   రెండవ ఖుద్బాకి ముందు ఖతీబ్ కొంచెం సేపు కూర్చోవలెను.

i)     మళ్ళీ నుంచొని 2వ ఖుత్బా ఇన్నల్ హందులిల్లాహ్ – అల్లాహ్ స్తోత్రములతో, ప్రవక్త ముహమ్మద్ సల్లల్లాహు అలైహి వ సల్లం పై సలాంతో మరియు కొన్ని ఖుర్ఆన్ వచనాలతో ప్రారంభించాలి.

j)     జుమహ్ సలాహ్ లో అప్పుడప్పుడు సూరె ఆలా మరియు సూరె గాషియ చదువుట సున్నత్.

k)   జుమహ్ ప్రసంగం ప్రారంభము కాకముందు మస్జిద్ లో చేరాలి. 

%d bloggers like this: